संगमेश्वरमधील धामापुरात भग्नावस्थेतील राजवाडा अन् मंदिराचे अवशेष!

• रानवेलींच्या कुशीत विसावलेला चालुक्यकालीन इतिहास

रत्नागिरी : सह्याद्रीच्या कुशीत आणि निसर्गाच्या गर्द वनराईत वसलेल्या कोकणाला ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक वैभवाची एक समृद्ध किनार लाभली आहे. संगमेश्वर तालुक्यातील पूर्वीचे ‘धर्मपूर’ आणि आजचे ‘धामापूर’ हे गाव सध्या अशाच एका विस्मृतीत गेलेल्या सोनेरी इतिहासाची साक्ष देत उभे आहे. शतकानुशतके झाडाझुडपांत, लतावेलींत आणि रानगवताच्या गर्द छायेत दडलेले एका ऐतिहासिक राजवाड्याचे भग्नावशेष आणि एका प्राचीन मंदिराचे अवशेष उजेडात आले असून, या ऐतिहासिक ठेव्याचे जतन करून पुरातत्व विभागाने येथे संशोधन करावे, अशी आर्त हाक आता ग्रामस्थांमधून पुढे येत आहे.

चालुक्य ते शिलाहार: संगमेश्वरचे सुवर्णयुग
प्राचीन ‘अपरांत’ म्हणजेच कोकणच्या भूमीत संगमेश्वर हे केवळ धार्मिकच नव्हे, तर एक गजबजलेले व्यापारी केंद्र होते. सातव्या शतकात करवीरच्या चालुक्य राजा कर्णाने संगमेश्वरला प्रसिद्ध ‘कर्णेश्वर मंदिर’ उभारल्याचा इतिहास आहे. राजा कर्णाने त्याकाळी सुमारे ३६० मंदिरे बांधली अथवा त्यांची डागडुजी करून त्यांच्या देखभालीसाठी गावेच्या गावे इनाम दिली होती. याच कालखंडात अंतर्गत दळणवळण व शेतीच्या दृष्टीने ‘धामापूर’ हे एक मोक्याचे ठिकाण होते. धामापूर गावात आढळणारे हे अवशेष याच समृद्ध राजवटीचा वारसा सांगतात.
गर्द वनराईत लपलेली शिल्प
धामापूरच्या निसर्गरम्य पऱ्याकाठी (ओढ्याकाठी) चिऱ्यांच्या विटांमध्ये बांधलेले हे ऐतिहासिक संकुल विखुरलेले आहे. कालौघात मंदिराचे बाह्य बांधकाम ढासळले असले तरी गर्भगृह आजही काळाशी झुंज देत उभे आहे.

भग्न मूर्तीचे देखणे रूप गर्भगृहात एक पुरातन देखणी मूर्ती असून तिच्या शिरावर कोरलेला उंच किरीट (जटामुकूट), कंबरपट्टा आणि मांड्यांपर्यंत पोहोचणारे वस्त्र अत्यंत कलाकुसरीने रेखाटलेले दिसते. गुडघ्याखाली दोन्ही पाय भग्न अवस्थेत असले, तरी मूर्तीचा डौल आजही थक्क करणारा आहे. मूर्तीमागील कमानदार चौकट आणि मुकुटाची ढब ही कोकणातील शिलाहारकालीन शिल्पकलेशी तंतोतंत जुळणारी आहे. मूर्ती ज्या चौकोनी पिठावर उभी आहे, त्यावरून ही घडण साधारण ११ व्या ते १३ व्या शतकातील म्हणजेच ‘शिलाहार ते उत्तर यादव’ कालखंडातील असावी, असा अंदाज ऐतिहासिक नोंदीवरुन येतो.
राजवाड्याचे अवशेष अन् शिमगोत्सवाचा मानाचा धागा
स्थानिक रहिवासी आणि परिसरातील एक ज्येष्ठ व्यक्तिमत्व श्री दत्ताराम तानू भायजे यांच्या सांगण्यानुसार, स्थानिक भाषेत ‘गिमोस’ म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या या परिसरात पूर्वी चालुक्य राजाची राजेशाही वास्तव्यास असावी.
राजेशाही संपली तरी लोकसंस्कृतीच्या रूपाने इथला आदर आजही जिवंत आहे. कोकणच्या लोकजीवनाचा प्राण असलेल्या शिमगोत्सवात (होळी) वाघजाई आणि जाखमाता या देवतेच्या पालख्या या राजवाड्याच्या प्रांगणात मानासाठी आणल्या जातात. जाखमाता ही पूर्वापार चालत आलेली राजघराण्याची देवता मानली जाते. येथे परंपरेनुसार मानपान स्वीकारल्यानंतरच पालख्या पुन्हा मूळ सहाणेकडे मार्गस्थ होतात. राजा गेला, राजेशाही संपली; मात्र ग्रामस्थांनी श्रद्धेचा हा सेतू शतकानुशतके अखंड जपून ठेवला आहे.
इतिहासाला हवी संशोधनाची नवी दृष्टी
आजही या हिरव्यागार शांततेत लपलेला हा चालुक्यकालीन खजिना पाहण्यासाठी स्थानिक नागरिक आणि भाविकांची पावले येथे वळतात. मात्र, योग्य देखभालीअभावी काळाच्या उदरात गडप होऊ पाहणाऱ्या या वास्तूंचे संवर्धन होण्याची गरज आहे. पुरातत्व विभागाने येथे शास्त्रीय उत्खनन आणि सखोल संशोधन केल्यास, संगमेश्वर परिसराचा आणि प्राचीन कोकणचा एक सुवर्णकाळ जगासमोर आल्याशिवाय राहणार नाही, असे ग्रामस्थांचे म्हणणे आहे.